E?ref-i mahluk olarak yaratt??? insan?n dünya ve âhiret mutlulu?una kavu?mas? için onu ibadetle mükellef tutan yüce Rabbimiz, bu ibadetleri belli vakitlere ba?l? k?lmakla, hayat?m?z?n bütününü disiplin alt?na almay? hedeflemektedir.
?slâm dininde namaz, oruç, zekât ve hac gibi temel ibadetler belirli zaman aral?klar?na tabi k?l?nm??t?r. Örne?in dinin dire?i say?lan namaz ibadeti, her gün be? ayr? vakitte eda edilmektedir. "Vaktin girmesi" ile farz olan namaz, e?er, onun k?l?nmas?na mutlak manâda mani olmu? bir özre binaen k?l?namazsa, "vaktin ç?kmas?" ile kazaya kalmaktad?r. Vakte ba?l? bu namazlar?n ba?lang?ç ve biti? vakitlerinin haricinde bir de "kerahet vakitleri" denilen, namaz k?lman?n tahrimen mekruh veya haram oldu?u vakitler de mevcuttur. Keza oruca ba?lama (imsak) ve iftar da, bu günlük vakitlere göre gerçekle?tirilmektedir. Ayr?ca zekât, hac ve oruç gibi ibadetler ise, y?lda belli zaman dilimlerinde periyodik olarak tekrarlanmaktad?r. Baz? dinî önemi haiz gün ve geceler de ayn? ?ekilde y?ll?k takvime ba?lanm??t?r.

Bütün bu ibadet vakitlerinin insanlar taraf?ndan kolayl?kla belirlenebilmesi için günlük, ayl?k ve y?ll?k zaman dilimleri, güne?in ve ay?n hareketlerine ba?l? k?l?nm??t?r. Bu sebeple de Müslümanlar, her zaman astronomi ile yak?ndan ilgilenmi?ler ve ibadet vakitlerinin hesaplanmas?na yönelik çal??malarda bulunmu?lard?r.
Namaz vakitleri ile ilgili dayanaklar, ilgili Kur'ân ayetleri ve hadislerdir.1

Namaz Vakitlerinin Tesbiti

Müslümanlar?n günlük ibadetlerinde kulland?klar? vakitler, güne?in gökyüzündeki konumuna tabi k?l?nm??t?r. Be? vakit namaza, orucun ba?lang?c?/bitirili?ine ait hükümler ve keza mekruh vakitler, hep güne? referans al?narak tayin edilmektedir. Bu vakitlerin tan?m? ve hesaplan?? metotlar? f?khi ölçüler içinde ?u ?ekildedir.

Ö?le (Zeval) Vakti

Güne?in bat?ya meyletmesidir.

Ö?le namaz? vakti, güne?in tam tepeye ç?kmas?yla de?il, bat?ya yönelmesi ile ba?lamaktad?r. Günün ilk yar?s?nda do?u taraf?nda bulunan güne?, günün ikinci yar?s?nda bat? taraf?na geçer. Günün ortas?nda ise üzerinde bulundu?umuz meridyen, güne?in tam kar??s?na gelir (zenith) ve güne?, ekvator ku?a?? hariç, kuzey yar?mkürede tam güneyi ve güney yar?mkürede tam kuzeyi gösterir. Güne?in tam tepede oldu?u zeval vaktinde namaz k?lmak yasakland???ndan, ö?le vaktinin girmesi, yani güne?in bat?ya meyletmi? olmas? için en az?ndan güne?in meridyeni terk etme süresi kadar beklenmelidir.

Gün ortas? olan zeval vakti, 0º boylam için (Greenwich) standart olarak 12:00 kabul edilmi?tir. Hâlbuki bu vakit, ortalama zeval vaktidir. Gerçek zeval vakti ise, mevsimlere ba?l? olarak y?l içinde +15 dakika sapma gösterir. Belli bir güne ait gerçek zeval vaktini bulmak için, grafikte o güne ait süre saat 12:00'a eklenir. Meselâ, y?l?n 72'nci günü Greenwich'teki zeval vakti 12:10'dur.

Di?er boylamlardaki zeval vakti ise ?u formülle hesaplan?r:

Zeval vakti (GMT = Greenwich Mean Time) = Greenwich Zeval Vakti-Boylam/15

Bu formülde vakitler saat cinsindendir. Boylam, derece cinsinden ve Greenwich'in do?usu için pozitiftir. Tüm dünyada referans olarak kullan?lan Greenwich saati (GMT = Greenwich Mean Time) yerel saate, o bölgenin saat dilimi eklenerek çevrilebilir. Meselâ, Türkiye +2:00 saat dilimini kulland???ndan, 18:00 GMT'nin Türkiye saati kar??l??? 20:00 olacakt?r. Yaz saati uygulanmas? durumunda ise vakte bir saat daha eklenmelidir.
Peki ayn? boylamdaki zeval vakti y?l içinde niçin de?i?ir? Çünkü bizim 24 saat olarak kabul etti?imiz süre, bir günün ortalama süresidir. Gerçekte ise bir gün, 24 saatten biraz daha fazla veya eksiktir. Aradaki fark ise, en fazla yar?m dakika olmaktad?r. Buna göre de zeval vakti, her gün bir miktar ileri veya geri oynamaktad?r. Bu fark?n sebebine gelince: Bir gün, güne?ten dünyaya bak?ld???nda, dünyan?n kendi etraf?nda bir tur dönme süresidir ve astronomik dilde tropik gün (tropical day) ad?yla an?l?r. Bu dönü?, iki ayr? hareketin bile?enidir: 1. Dünyan?n kendi ekseni etraf?nda dönmesi. 2. Dünyan?n güne? etraf?nda dönmesi. Tropik gün, bu iki farkl? hareketin toplanmas? sonucu ortaya ç?kmaktad?r.

Dünyan?n kendi etraf?nda dönme süresi, uzak bir y?ld?zdan dünyaya bak?larak ölçülebilir ve bu süre y?ld?z günü (sidereal day) olarak adland?r?l?r ki, 23 saat, 56 dakika, 4 saniyedir. Dünya, gerek kendi ekseni ve gerekse güne? etraf?nda ayn? yönde (saat istikametinin aksi yönde) döndü?ü için bir tropik gün, bir y?ld?z gününden daha uzundur. Aradaki fark da, dünyan?n güne? etraf?nda kat etti?i aç?yla (yörünge aç?s?) do?ru orant?l?d?r. Dünyan?n yörüngesi, di?er tüm gezegenlerinki gibi eliptiktir, yani elips ?eklindedir. Bu sebeple de yörünge h?z?, güne?e olan uzakl???na göre de?i?mektedir (Kepler'in 3. yasas?: Buna göre, aç?sal h?z?n karesi, merkezden uzakl???n küpüyle do?ru orant?l?d?r.). ??te bu h?z de?i?imi, bir günde katedilen yörüngenin aç?s?n? ve dolay?s?yla tropik günün uzunlu?unu de?i?tirmektedir.

?kindi (Asr) Vakti

Bir cismin gölgesinin, ikindi gölgesi uzunlu?una ula?mas?d?r.
Cisimlerin gölgesi, zeval an?na kadar k?sal?rken, zeval an?ndan sonra tekrar uzamaya ba?lar. Dolay?s?yla zeval an?ndaki gölge (fey-i zeval), cismin o günkü en k?sa gölgesidir.

?kindi gölgesi ise; ?afiî, Malikî, Hanbelî mezhepleri ile, ?mam Ebû Yusuf ve ?mam Muhammed'e göre, bir cismin zeval gölgesi uzunlu?una cismin kendi uzunlu?unun eklenmesi ile bulunur. Yani 1m.lik bir sopan?n gölgesi zeval vaktinde 0.5 m. ise, sopan?n gölgesi 0.5 m.+1 m.=1.5 m. oldu?unda ikindi vakti girmi? olur. Bu vakte, Asr-? Evvel denir.
?mam Ebû Hanife'ye göre ise ikindi gölgesi, bir cismin zeval gölgesi uzunlu?una cismin kendi uzunlu?unun iki kat?n?n eklenmesi ile bulunur. Misalimizde sopan?n zeval vaktindeki gölgesi 0.5 m.+2 m.=2.5 m. oldu?unda ?mam Ebû Hanife'ye göre ikindi vakti girmi? olur. Bu vakte ise Asr-? Sani ad? verilir.

?kindi vaktine ait bu ihtilâf sebebiyle en temkinli davran??, ö?le namaz?n? Asr-? Evvel'den önce, ikindi namaz?n? ise Asr-? Sani'den sonra k?lmakt?r. Ancak zorda kal?nd???nda ikindi Asr-? Sani'den önce k?l?nabilece?i gibi, geçerli bir mazeret sebebiyle Asr-? Evvel'e kadar k?l?namam?? ö?le namaz? da kaza edilmeyerek, (Asr-? Sani'ye kadar) k?l?nabilir.

Güne?, do?duktan sonra yükselmeye ba?lar ve gün ortas?nda (zeval vaktinde) en yüksek dikey aç?ya (zeval dikey aç?s?) ula??r. Bu tepe an?ndan sonra da bat? taraf?na geçerek alçalmaya devam eder. Güne?in yerden yüksekli?ini belirten bu aç?, ö?le vakti haricindeki tüm vakitlerin hesab?nda kullan?l?r.

Bir cisme ait gölgenin uzunlu?u, güne?in dikey aç?s?na ba?l?d?r. Dolay?s?yla zeval gölgesinin boyu da Zeval Dikey Aç?s?na ba?l?d?r. Zeval Dikey Aç?s? ise ?u formülle hesaplan?r: Zeval Dikey Aç?s? = 90º-IEnlem-E?im aç?s?I

Bu formülde enlem, derece cinsinden olup, kuzey yar?mküre için pozitif, güney yar?mküre için negatif al?nacakt?r. E?im Aç?s? ise, dünya ekseninin e?ikli?inden kaynaklanmaktad?r ve dünya yörüngesine dik düzlem ile dünya ekseni aras?ndaki aç?d?r. Bu aç? 21 Mart ve 23 Eylülde yakla??k olarak 0º, 21 Haziranda +23.5º, 21 Aral?kta ise-23.5º dir.
?kindi vaktine ait Güne? Dikey Aç?s? ise ?öyle hesaplan?r:

Asr-? Evvel an?ndaki dikey aç?=cot-1 (cot(Zeval Dikey Aç?s?)+1)

Asr-? Sani an?ndaki dikey aç?=cot-1 (cot(Zeval Dikey Aç?s?)+2)

Ak?am (Ma?rib) Vakti

Güne?in tamamen batmas?, yani güne?in üst ucunun, ufkun alt?na inmesidir. Ak?am namaz?n?n vakti güne?in batmas?ndan ba?lay?p ?afa??n kaybolmas?na kadar devam eden zamand?r.

Güne? yar?çap?n?n gökyüzünde olu?turdu?u yay aç?s?, 16º (arc-minute)'d?r. Ayr?ca, atmosferin ????? k?rma özelli?inden dolay?, ufkun 34º a?a??s?ndaki bir cisim ufuk çizgisinde görünür. Dolay?s?yla f?k?htaki hükmün yerine gelmesi için güne? merkezinin, ufuk hizas?n?n 16º+34'=50º alt?nda olmas? gerekir. Ancak ne var ki nem, s?cakl?k gibi meteorolojik faktörler, 34º'lik k?r?lma aç?s?na etki edebilirler. Ayr?ca ufuk hizas?na deniz seviyesinden daha yüksek bir yerden bak?lmas?, bak?? aç?s?n? de?i?tirece?inden, güne?in tepesinin görülmesi mümkün olabilir. Bu sebeple, ak?am vaktinin girmesi, -50º dikey aç?n?n olu?tu?u andan birkaç dakika sonraya sarkabilir.
Ak?am namaz?n?n vakti, güne?in batmas?yla ba?lar, ?afa??n kaybolmas?na kadar devam eder. ?afak bazan ?mam Âzam’a göre güne? batt?ktan sonra ufuktaki k?z?ll?ktan/k?zart?dan sonra meydana gelen beyazl?kt?r.

?mam Ebû Yusuf, ?mam Muhammed ve di?er üç mezhebin imamlar?na göre ise ?afak, ufukta meydana gelen k?z?ll?kt?r. Ebû Hanife’nin bu görü?te oldu?u rivayeti de vard?r. Bu k?z?ll?k gidince ak?am namaz?n?n vakti dar oldu?undan bu namaz? ilk vaktinde yani vakit girdikten sonra k?lmak müstehapt?r. Bu ise takriben -6 derece dikey aç?ya (ufkun alt?nda) kar??l?k gelir. Namaz? ufuktaki k?z?ll???n kaybolmas?na kadar geciktirmek uygun de?ildir.

Yats? (??a) Vakti

Günbat?m? k?z?ll???n?n kaybolmas?d?r.

Günbat?m? k?z?ll??? olu?mas?, tamamen atmosfere ve onun ????? k?rma özelli?ine dayan?r. E?er atmosfer olmasayd?, güne? batt??? anda etraf kapkaranl?k olacak ve yats? vakti bulunmayacakt? (Yats? gibi, i?rak, imsak ve isfirar vakitlerinin kayna?? da atmosferdir.) Atmosferin ????? k?rma ?iddeti, nem, ?s? gibi meteorolojik faktörlere ba?l? oldu?undan, yats? vaktinin tayini di?er vakitler gibi çok kesin de?ildir. Ülkemizde yats? vaktinin hesaplanmas?nda esas al?nan dikey aç? -17 derecedir (ufkun alt?nda). En ihtiyatl? davran??, ak?am namaz?n? -15º dikey aç?dan önce ve yats? namaz?n? -18º dikey aç?dan sonra k?lmakt?r.

Kutuplara yak?n bölgelerde (49º ve daha yukar? enlemler), yaz aylar?nda güne?in ufuktan tamamen kaybolmamas?ndan dolay? gece boyunca k?z?ll?k devam eder. Bu durumda, yats? vaktinin astronomik olarak hesaplanmas? mümkün de?ildir. Böyle yerlerde yats? namaz? en yak?n yerle?im bölgelerine göre eda edilir.

?msak (Fecr-i Sad?k) Vakti

Ufukta geni?lemesine yay?lan bir beyazl???n ba?lamas?d?r.

Ufukta uzunlamas?na görülen ve bir müddet sonra kaybolan yalanc? imsaktan (fecr-i kâzib) sonra olu?ur. Olu?ma sebep ve ?artlar? yats?daki gibidir. ?msak an?ndaki güne? dikey aç?s? Türkiye'de -18º (ufkun alt?nda) olarak al?nmaktad?r. (?msak vaktinin girmesiyle sabah namaz?n?n vakti girer.)

Güne?in Do?u? Vakti

Güne?in do?maya ba?lamas?, güne?in üst ucunun ufukta belirmesidir.

Ak?am vaktinin simetri?idir; yani güne?in, ufkun 50º alt?na gelmesiyle olu?ur. Bu andan sonra sabah namaz? vakti ç?kar ve kerahet ba?lar. Yine bu vakit de, ak?am vaktindeki gibi meteorolojik sebeplerden ötürü birkaç dakika önce olu?abilir.
Hanefi mezhebine göre sabah namaz?n?, ?afak ayd?nl??? yay?lmaya ba?lad?ktan sonra k?lmak müstehapt?r. Bu ise takriben -12 derece (ufkun alt?nda) dikey aç?ya kar??l?k gelir.
Yukar?da anlat?lan bu temel vakitlerin haricinde, namaz k?lman?n mekruh oldu?u vakitler vard?r:

??rak Vakti

Güne?in bir m?zrak boyu yükselmesidir.

Burada kas?t, güne? ???nlar?n?n sar? renkten kurtulup beyaza dönmesidir. Güne? ???nlar?n?n sararmas? ise, yine atmosferin ????? k?rma etkisiyle olu?maktad?r. Türkiye'de i?rak vakti için 5 derece güne? dikey aç?s? kabul edilmi?tir. Bu ana kadar namaz k?lmak mekruhtur. Bayram namazlar? da bu andan itibaren k?l?n?r.

?stiva Vakti

Güne?in tepede bulunmas?d?r.

Bu konuda iki farkl? görü? mevcuttur. Birinci görü?e göre istiva vakti, zeval vaktini ve birkaç dakika öncesini kapsar. Yani namaz k?lman?n mekruh oldu?u toplam istiva süresi 5-10 dakikad?r. ?kinci görü?e göre ise istiva, imsak vaktinde ba?lay?p ak?am vaktinde sona eren ?er’î günün ortas?d?r.

?sfirar Vakti

Güne? ???nlar?n?n sararmaya ba?lamas?d?r.

??rak vaktinin simetri?idir. Yani güne? dikey aç?s?n?n 5 dereceye dü?tü?ü an isfirar vakti olarak kabul edilir. Bu andan itibaren namaz k?lmak mekruh olur.

Görüldü?ü gibi, ö?le vakti haricindeki tüm vakitlerin hesaplanmas?nda güne? dikey aç?s? kullan?lmaktad?r. ?lgili vakti, güne? dikey aç?s?n?n bir fonksiyonu olarak gösteren denklem a?a??da verilmi?tir:2

Vakit=Zeval Vakti + cos-1 ((sin(GDA)-sin(EA)*sin(enlem))/(cos(EA)*cos(enlem)))/15
GDA: Güne? Dikey Aç?s?
EA: E?im Aç?s?

Vakitler saat cinsinden olup, ö?leden öncesi için (imsak, güne?, i?rak) cos-1 negatif, ö?leden sonras? içinse (ikindi, isfirar, ak?am, yats?) cos-1 pozitif al?nacakt?r. Kutup bölgeleri yak?n?nda ilgili vaktin hiç olu?mamas? durumunda cos-1 teriminin içi +1'den büyük olur ve cos-1 terimi tan?ms?z hale gelir.
Hesaplanan bu vakitler, co?rafî konuma ve meteorolojik ?artlara göre de?i?iklik gösterdiklerinden, belli bir ihtiyat pay? b?rak?larak amel edilmesi daha uygundur. Bu sebeple hesaplanan vakitlere, temkin süresi ad? verilen ufak bir süre eklenir veya ç?kar?l?r.

Takvimlerde temkin uygulanm?? vakitler gösterildi?inden, namaz vakitlerinin gerçek ba?lang?ç ve biti? zamanlar?n? bulmak için temkin de?erleri ç?kar?lmal?d?r. Örne?in ikindi vakti olarak 16:51 gösterilmi?se, asl?nda ö?le vaktinin 16:47'de bitti?ini bilmeliyiz.

Kamerî Ay ve Y?l

Kameri ay ve y?llara göre ifa edilen ibadetlerde ay?n hareketleri gözlenmektedir. ?slâmiyet'te her y?l, 12 kamerî aydan olu?ur. (Tevbe, 9/36) Her ay ise, hilâlin ilk görülmesiyle ba?lar ve hilâl tekrar görüldü?ünde sona erer. (Bakara, 2/185, 189) Bir kamerî ay, 29 veya 30 gün sürer. Ancak arka arkaya birkaç kez 29 gün veya 30 gün sürmesi de mümkündür. Peki, ay?n hareketleri nas?ld?r ve kamerî ay hesaplanabilir mi?
Ay, dünya çevresinde (ve kendi çevresinde) saat istikametinin aksi yönde döner ve bir turunu 27.321661 günde tamamlar (y?ld?z ay?=sidereal month). Her iki süre e?it oldu?undan, ay?n hep ayn? yüzü dünyaya bakmaktad?r. Ancak dünya bu esnada güne? etraf?nda döndü?ü için, ay da dünya ile beraber güne?in etraf?nda dönmü? olur. Ay?n görülmesi güne? ???nlar?na ba?l? oldu?undan, bizim anlad???m?z ?ekliyle "bir kamerî ay," güne?ten bak?ld???nda ay?n dünya etraf?nda dönme süresidir (kavu?um ay?=synodical month). Ay?n dünya etraf?ndaki dönü? yönü ile dünyan?n güne? etraf?ndaki dönü? yönü ayn? oldu?undan (saat istikametinin aksi yönü) bir kameri ay, ay?n dünya etraf?ndaki dönü? süresinden daha uzundur (Ortalama 29.53058868 gün). Aradaki fark da, yine dünyan?n güne? etraf?nda katetti?i aç?yla do?ru orant?l?d?r.3

Ay yörüngesinin elips ?eklinde olu?u (0.054900), yörünge h?z?nda de?i?imlere yol açar. Bu sebeple, bir ay gerçekte, 28.9 ile 30.1 gün aras?nda de?i?ebilir.
Astronomik olarak kameri ay, dünya-ay do?rusuyla dünya-güne? do?rusunun ayn? hizaya gelmesi, yani aralar?ndaki düzlemin, ekliptik düzlemine dik aç? olu?turmas?yla ba?lar ve ayn? ?art?n tekrar olu?mas? ile sona erer. Bu ?art?n olu?tu?u an, ay?n yeniay (içtima, kavu?um) durumudur. Kavu?um an?nda, ay tam olarak dünyayla güne? aras?na girer ve bu durumda ay?n görülmesi imkâns?zd?r. Kamerî ay?n ba?lang?c?na ait f?khî hüküm ise hilâlin görülmesidir (ru'yet). Ru'yet ise, daima kavu?umdan belli bir süre sonra gerçekle?ir. Çünkü ay?n kendisi ???k yayan bir cisim de?ildir ve ancak güne?ten gelen ???nlar? yans?tmaktad?r. Kavu?um an?nda güne?, ay ve dünya ayn? hizada bulunduklar?ndan, ay?n güne? ?????n? dünyaya aktarmas? imkâns?zd?r. Ay, bu noktadan ayr?larak do?uya meyleder ve olu?an aç? ile ???nlar dünyaya dü?meye ba?lar. Hilâlin görülebilmesi için, yans?yan ?????n, gökyüzündeki ayd?nl?k seviyesinden daha parlak olmas? gerekir. Hâlbuki ay üzerindeki kraterlerin sebep oldu?u pürüzlü yüzey, e?ik gelen ???nlar? yutmakta ve böylece ay faz aç?s?4 yakla??k 7º olana dek güne? ???nlar? dünyaya ula?amamaktad?r.5 I??k parlakl???n?n yeterli seviyeye ula?mas? ve hilâlin (dürbün/teleskopla) görülebilmesi için ise 8-10 derecelik bir aç?n?n olu?mas? gerekir. Ç?plak gözle görebilmek için ise 9-11 derecelik bir aç? gereklidir. Nem, sis, atmosferin ????? k?rma oran? ve gökyüzü ayd?nl??? gibi atmosferik olaylar?n etkisi nedeniyle kesin bir aç? tan?mlanamamaktad?r. Ayr?ca ay?n görülebilmesi, havan?n aç?k veya bulutlu olmas?na da ba?l?d?r.

Ru'yet an?ndaki faz aç?s? (yukar?da bahsedildi?i üzere) küçük oldu?undan, ay?n bat???, güne?in bat???ndan az sonra gerçekle?ir. Bu sebeple hilâl, güne? batt?ktan 10-40 dakika sonra6 bat? yönünde ve k?sa bir süre zarf?nda (batmadan hemen önce) gözlenebilir. Bunun d???ndaki ?artlarda, yani gündüz vakti ve do?u taraf?nda görülen hilâl, eski aya aittir (kavu?um öncesi). Hilâlin eski aya ait oldu?u, uçlar?n?n sa? tarafa (do?uya) dönük olmas?ndan da anla??labilir.

Görüldü?ü gibi, kavu?um an? objektif olarak tan?mland???ndan, günümüzün astronomi ilmiyle dakikas? dakikas?na hesaplanabilmektedir. Ancak ru'yet, yani hilâlin ilk görülmesi sübjektif olup, gözlemleyene ve atmosferik ?artlara göre de?i?ebilmektedir. Bu sebeple, astronomik hesaplama ile ru'yet an?n? bulmak mümkün de?ildir. Ancak yukar?daki bilgilerin ?????nda denebilir ki, belli ?artlar olu?maks?z?n hilâlin görülmesi imkâns?zd?r ve astronomi ilmi, en az?ndan hilâlin görülmesinin mümkün oldu?u en erken an? söyleyebilir. Örne?in, 8 derecelik faz aç?s? olmadan ay?n teleskopla bile görülmesi imkân haricidir. Faz aç?s? d???nda; ay?n bat?? saati ak?am vaktindeki ay dikey aç?s?, bulunulan enlem, s?cakl?k ve hava bas?nc? gibi faktörler de ru'yet kriterlerine dahil edilebilir. Bu güne de?in, hilâlin görülebilme kriterleri ile ilgili birçok ara?t?rma yap?lm?? ve farkl? ara?t?rmac?lar taraf?ndan de?i?ik ?artlar ortaya konmu?tur.
Bu kriterlerin içinde en önemlileri s?ras?yla ay faz aç?s? ve ay dikey aç?s?d?r. Türkiye'de 8º ay faz aç?s? ve 5º ay dikey aç?s? esas al?nmaktad?r. Ayr?ca bulundu?umuz yerden hilâli görmesek de, o gece imsaktan yeterli bir süre önce dünyan?n herhangi bir yerinde hilâlin görülmesi, yeni bir kamerî ay?n ba?lang?c? kabul edilmektedir. Zira ileti?im imkânlar?n?n alabildi?ine artt??? günümüzde ay, yerkürenin herhangi bir yerinde görüldü?ünde, bütün dünyan?n bundan an?nda haberdar olmas? mümkündür.
Sonuç olarak ?unu rahatl?kla söyleyebiliriz ki: ?slâm'da oruç ay?n?n ba?lamas?nda hilâlin ç?plak gözle görülmesi (ru'yet) esast?r. ?ki adil ?ahidin hilâli gördüklerine ?ahitlik etmeleriyle Ramazan ay? ba?lar. Ve yine hilâlin görülmesiyle biter. Astronomi, ru'yete hizmet etmesi noktas?nda bir k?ymeti haizdir. Baz? ülkelerdeki farkl? uygulamalar bizim ilgi alan?m?zda de?ildir bu yaz?da sadece okuyucunun ilmî aç?dan ayd?nlat?lmas? hedef al?nm??t?r.

K?ble Saati

K?ble saati, k?ble yönünün tayinine yarayan ve dünyan?n bir çok kesiminde kullan?labilen bir yöntemdir. K?ble yönü, namaz esnas?nda yöneldi?imiz Kâbe'nin yatay düzlemdeki yönüdür.

7 Güne? gökyüzünde hareket ederken, her gün belli bir saatte Kabe yönüyle ayn? hizaya gelir. Yani o saatte yüzünü güne?e dönen ki?i, Kâbe'ye yönelmi? olur. ?u kadar ki, Bat? Amerika ve Okyanusya gibi baz? bölgelerde o saatte güne? batm?? oldu?undan, bu metot kullan?lamaz. ??te bu vakte K?ble saati ad? verilmektedir. Güne?in yönü, yani yerdeki izdü?ümünün co?rafi kuzeyle yapt??? aç? son derece kesin olarak hesaplanabildi?inden,8 k?blenin tayininde pusuladan daha do?ru sonuçlar vermektedir.9
Bir de, Dünya K?ble Günü (her y?l?n 28 May?s ve 16 Temmuz günleri) vard?r ki, o gün bütün dünyada K?ble Saati ayn?d?r: 28 May?s'ta 09:18 GMT, 16 Temmuz'da 09:27 GMT. O gün E?im Aç?s?, Kâbe'nin bulundu?u enleme e?ittir ve K?ble saatinde güne?, Kâbe'nin tam tepesindedir; yani dünya-güne? ekseni Kâbe'nin içinden geçmektedir. Bu sebeple dünyan?n neresinde olursa olsun, o anda güne?e bakan herkes, k?bleye yönelmi? olacakt?r.


Dipnotlar:
1. Bakara, 2/238; ?sra, 17/78; ?evkanî, Neylü’l-Evtar, 1:300, 307, 311; 11:3; ?bn Hacer el-Askalanî, Sübülü's-Selâm, 1:106, 114-115.
2. Günün herhangi bir an?ndaki güne? dikey aç?s?n?n bulunmas? için ise ?u formül kullan?labilir:
GDA=sin-1(cos(15*(Vakit-Zeval Vakti))* cos (EA)* cos(enlem)+sin (enlem))
3. Ay?n Dünya Etraf?nda Dönü? Süresi=bir kameri ay/(1+bir kamerî ayda kat edilen yörünge aç?s?/360º)
4. Ay-dünya ekseni ile ay-güne? ekseni aras?ndaki aç? (kavu?um an?nda s?f?r derecedir)
5. Danjon fenomeni ad? verilen bu olgu sayesinde, ay?n yörüngesi dünya klipti?ine 5.145396º e?ik olmas?na ra?men, kavu?um an?nda hilâli görmeyiz.
6. Hilâlin görülebilmesi için havan?n karararak, gökyüzü parlakl???n?n azalmas? gerekmektedir.
7. Dünyan?n herhangi bir noktas?ndaki K?ble Aç?s? (kuzey-güney eksenine göre) ?u formülle hesaplanabilir: tan-1 (sin(boylam-Kâbe boylam?)/(cos(enlem)*tan(Kâbe enlemi)-sin(enlem)*cos(boylam-Kâbe boylam?)) pozitif aç? saat yönüdür. Kâbe enlemi=21º25'16", Kâbe boylam?=-39º49'29.1"
8. Herhangi bir vakitteki Güne? Yönü (kuzey-güney eksenine göre) a?a??daki formül kullan?larak bulunabilir: -tan-1(sin(15*(Vakit-Zeval vakti))/(cos(enlem)*tan(EA)-sin(enlem)*cos(15*(Vakit-Zeval vakti)))
9. Pusula hem ortamdaki suni manyetik alandan etkilenmekte, hem de o yörenin manyetik sapma aç?s?n?n (co?rafi kuzey ile manyetik kuzey aç?s? aras?ndaki fark) bilinmesi gerekmektedir.

Kaynaklar
Dr. Monzur Ahmed, Moon Calculator v4.0, Birmingham, 1997.
Dr. Monzur Ahmed, Prayer Time Calculator v2.5, Birmingham, 1995.
Adel A. Al-Rumaih, Prayer Times for Windows v1.0, Riyad 1995.
Waleed A. Muhanna, Islamic Timer v2.1, Ohio, 1992.
Khalid Shaukat, Questions on Moonsighting, 1999.
Khalid Shaukat, Question on Prayer Schedule, 1998.
Khalid Shaukat, Question on Qibla Direction, 1999.
Prof. Dr. Vehe Zuhayli, ?slâm F?kh? Ansiklopedisi, ?stanbul, 1994.
Ö. Nasuhi Bilmen, Büyük ?slam ?lmihali, ?stanbul, 1991.

Kaynak: Abdurrahman Özka'?n bu yaz?s? Yeni Ümit dergisinin Ekim, Kas?m, Aral?k 2003 y?l? 62. say?s?ndan al?nm??t?r.

Yorum (0)

Göster/Gizle: Yorumlar